Türkiye’de kurumsal sosyal sorumluluk denince çoğu zaman bağış kampanyaları ve sosyal projeler akla gelir. İhracat yapan bir üretici için KSS’nin bugünkü en somut karşılığı ise başka. Avrupalı alıcılar, tedarik zincirlerindeki insan hakları ve çevre risklerini tespit etmek, önlemek ve bunların hesabını vermek zorunda. Bu yükümlülük, sözleşmeler, anketler ve denetimler aracılığıyla Türk tedarikçinin masasına geliyor.
Bu sayfadaki hizmetimiz o masaya hazırlıklı oturmanızla ilgili. Firmanız için ihtiyaç duyulan belgeleri kuruyoruz ve bunların sahada gerçekten işlemesini sağlıyoruz:
- İnsan hakları politikası
- Tedarikçi risk haritası
- Alt tedarikçilere yönelik davranış kuralları
- İşleyen bir şikâyet mekanizması
- Alıcı anketlerine tutarlı cevap seti
Mevzuat takvimi
| Tarih | Düzenleme | Türk tedarikçiye yansıması |
|---|---|---|
| 1 Mart 2027 | GOTS 8.0 zorunlu | GOTS sertifikalı firmalarda OECD’ye dayalı durum tespiti şartı |
| 14 Aralık 2027 | AB Zorla Çalıştırma Tüzüğü (2024/3015) uygulanmaya başlıyor | Zorla çalıştırmayla üretilmiş ürün AB pazarına sunulamıyor, AB’den ihraç edilemiyor; menşe ve firma büyüklüğü fark etmiyor |
| 26 Temmuz 2029 | CSDDD (Omnibus sonrası) uygulanmaya başlıyor | Büyük AB şirketleri zincirlerinden risk bilgisi ve sözleşmesel güvence isteyecek |
| Süren | Almanya Tedarik Zinciri Yasası (LkSG) | Raporlamayı kaldıran değişiklik gündemde; özen yükümlülükleri ve şikâyet mekanizması şartı sürüyor |
Okuma rehberi
- Alıcınız neden bu bilgileri istiyor?
- AB Zorla Çalıştırma Tüzüğü
- CSDDD ve CSRD’de son durum
- Almanya’nın tedarik zinciri yasası
- OECD’nin altı adımı ve sahadaki karşılığı
- Teslim ettiğimiz belgeler
- KSS ve durum tespiti soruları
Avrupalı alıcınız neden sizden insan hakları bilgisi istiyor?
Çünkü yükümlülük alıcınızın üzerinde, ama riskler sizin sahanızda. Avrupa’daki mevzuat büyük şirketlere tedarik zincirlerindeki olumsuz etkileri tespit etme ve önleme görevi yüklüyor. Bu görevi yerine getirmenin tek yolu tedarikçiden bilgi ve güvence almak. Sonuç, Türk üreticiye üç kanaldan ulaşıyor:
- Uzun öz değerlendirme anketleri
- Sözleşmelere eklenen davranış kuralları ve denetim hakkı maddeleri
- SMETA, amfori BSCI ya da markanın kendi denetimleri
Bu talepleri tek tek ve hazırlıksız cevaplamak hem zaman kaybettirir hem de cevaplar arasında çelişki doğurur. Tutarlı bir durum tespiti sistemi kurmak, aynı bilgiyi her alıcıya aynı doğrulukla vermeyi sağlar.
Grubunuzun Mısır gibi ikinci bir üretim ülkesi varsa, anketlere verilen cevaplar o sahayı da kapsamalı. İki ülkeli yapılarda risk haritasının nasıl kurulduğunu Mısır’da sosyal uygunluk sayfamızda örnekledik.
AB Zorla Çalıştırma Tüzüğü Türk tedarikçiyi nasıl etkiler?
2024/3015 sayılı Tüzük 14 Aralık 2027’den itibaren uygulanacak. Tüzük, zorla çalıştırma kullanılarak üretilmiş ürünlerin AB pazarına sunulmasını, piyasada bulundurulmasını ve AB’den ihracını yasaklıyor. Diğer AB düzenlemelerinden ayrıldığı noktalar şunlar:
- Firma büyüklüğüne bakmıyor.
- Ürünün nerede üretildiğine bakmıyor.
- Depodaki stokları da kapsıyor.
Komisyon uygulama kılavuzunu Haziran 2026 sonunda yayımladı.
Bir Türk tedarikçi açısından ihlal tespit edilirse sonuç yalnızca bir denetim bulgusu olmaz. Ürün piyasadan çekilir, alıcının stoğu satılamaz hâle gelir. Bu yüzden alıcılar zorla çalıştırma risk göstergelerine ayrıca odaklanıyor. Bu göstergelerin başlıcaları şunlar:
- İşe girişte talep edilen ücretler ve aracı borçları
- Kimlik belgelerinin alıkonması
- Zorunlu fazla mesai
- Ayrılmayı zorlaştıran sözleşme hükümleri
- Kayıt dışı alt yükleniciler
Türkiye bağlamında yabancı ve geçici koruma statüsündeki çalışanların işe alım süreçleri ile ajans üzerinden istihdam, bu göstergeler açısından en dikkatli bakılması gereken alanlar. Göstergelerin tamamını bu rehberde, yabancı çalışan istihdamının kurallarını şu rehberde ele aldık.
CSDDD ve CSRD’de son durum: kim kapsamda kaldı?
AB’nin kurumsal sürdürülebilirlik durum tespiti direktifi (CSDDD), 2026’da yürürlüğe giren Omnibus I paketiyle önemli ölçüde daraltıldı. Değişikliğin ana hatları şunlar:
- Kapsam: Artık 5.000’den fazla çalışanı ve 1,5 milyar avronun üzerinde cirosu olan AB şirketleri. AB dışı şirketler için ölçüt AB’deki cirodur.
- Uygulama tarihi: 26 Temmuz 2029.
- Türk tedarikçinin durumu: Doğrudan kapsamda değil. Ancak kapsamdaki alıcılar zincirlerindeki riskleri yönetmek zorunda olduğu için talepler yine tedarikçiye ulaşacak.
Sürdürülebilirlik raporlama direktifi (CSRD) tarafında ise kapsam 1.000’den fazla çalışanı ve 450 milyon avronun üzerinde cirosu olan şirketlere çekildi. Daha küçük işletmeleri korumak için de bir sınır getirildi: ortalama 1.000’den az çalışanı olan şirketlerden değer zinciri kapsamında istenebilecek bilgi sınırlandırıldı. Türk KOBİ’leri için bu, alıcının her talebinin hukuken zorunlu olmadığı anlamına geliyor. Yine de ticari ilişki çoğu zaman bu ayrımı tanımıyor.
Almanya’nın tedarik zinciri yasasında (LkSG) ne değişiyor?
Alman Federal Kabinesi Eylül 2025’te LkSG’yi yumuşatan bir değişiklik taslağını onayladı. Taslak üç başlıkta özetlenebilir:
- Kalkan: Raporlama yükümlülüğü geriye dönük olarak kaldırılıyor.
- Daralan: Para cezaları ağır ihlallerle sınırlanıyor.
- Kalan: Risk analizi, önleyici tedbirler, şikâyet mekanizması ve iç belgeleme yükümlülükleri.
Yasanın ileride CSDDD’nin Alman hukukuna aktarılmasıyla yerini AB kurallarına bırakması bekleniyor. Alman alıcıların tedarikçi anketleri ve sözleşme maddeleri, bu yüzden kısa vadede değişmeyecek.
OECD’nin altı adımı tedarikçi sahasında neye karşılık gelir?
Avrupa düzenlemelerinin çoğu, OECD’nin sorumlu iş davranışı için durum tespiti rehberindeki altı adımlı modele dayanır. Model, BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri ile ILO’nun temel çalışma standartlarına dayanır. Bu modeli bir üretim sahası ölçeğine indirdiğimizde ortaya şöyle bir tablo çıkıyor:
| OECD adımı | Tedarikçi sahasında karşılığı |
|---|---|
| 1. Sorumlu iş davranışını politika ve yönetim sistemlerine yerleştirmek | İmzalı insan hakları ve çevre politikası, sorumlu yönetici, alt tedarikçi sözleşmelerine eklenen maddeler |
| 2. Olumsuz etkileri tespit etmek ve değerlendirmek | Kendi sahası ve alt tedarikçileri için risk haritası: fason, ajans, yabancı işçi, kimyasal, atık su |
| 3. Etkileri durdurmak, önlemek ve azaltmak | Risk sırasına göre eylem planı; fason onay süreci, işe alım kontrolleri |
| 4. Uygulamayı ve sonuçları izlemek | İç denetim takvimi, alt tedarikçi ziyaretleri, gösterge tablosu |
| 5. Nasıl ele alındığını iletmek | Müşteri soru formlarına belgeye dayalı yanıtlar, kısa yıllık özet |
| 6. Gerektiğinde giderim sağlamak ya da buna katkı vermek | Erişilebilir şikâyet kanalı, vaka kayıtları, telafi prosedürü |
Bu tablo yeni bir sistem kurmayı gerektirmez. SMETA veya BSCI’ya hazırlanmış bir fabrikada parçaların çoğu zaten vardır; eksik olan çoğu zaman 2. ve 4. adımdır, yani alt tedarikçilere uzanan risk haritası ve izleme. Sedex, amfori BSCI ve Inditex hazırlıklarımızla bu sistem birbirini besler.
Teslim ettiğimiz belgeler ve kurduğumuz işleyiş
- Politika seti: İnsan hakları, zorla çalıştırma ve çocuk işçiliği, ayrımcılık ve taciz, çevre, rüşvetle mücadele. Hepsi firmanın gerçek uygulamasına göre yazılır, şablondan kopyalanmaz.
- Risk haritası: Kendi sahanız ve alt tedarikçileriniz için konu ve yer bazında risk değerlendirmesi.
- Alt tedarikçi kuralları: Davranış kuralları metni, sözleşme maddeleri ve fason onay prosedürü.
- Şikâyet mekanizması: Çalışanların ve alt tedarikçi çalışanlarının kullanabileceği kanal, kayıt ve cevap süreci.
- Cevap seti: Alıcı anketlerinde tekrar eden sorulara belgeye dayalı, tutarlı cevaplar.
- Yıllık gözden geçirme: Risk haritasının ve eylem planının yönetimle birlikte güncellenmesi.
Çekmecede duran politika neden risktir?
Durum tespiti mevzuatının ortak noktası, beyana değil uygulamaya bakmasıdır. Zorla Çalıştırma Tüzüğü’nde yetkili otoriteler bir ürün hakkında inceleme açtığında, firmanın elindeki politika metni tek başına bir şey kanıtlamaz. Bakılan, riskin nasıl tespit edildiği ve ne yapıldığıdır.
İmzalanıp dosyaya kaldırılmış ama hiçbir kaydı olmayan bir politika, firmanın riski bildiğini ama harekete geçmediğini gösterebilir. Bu yüzden yazdığımız her belgenin yanına onu çalıştıracak bir sorumlu, bir takvim ve bir kayıt düzeni koyuyoruz.
Kurumsal sosyal sorumluluk ve tedarik zinciri durum tespiti: sorular
Firmamız AB dışında; bu kurallar bizi bağlıyor mu?
CSDDD ve LkSG, Türk tedarikçiyi doğrudan bağlamaz; yükümlülük alıcıdadır. Talepler ise sözleşmeler üzerinden size ulaşır. Zorla Çalıştırma Tüzüğü’nde durum farklıdır: yasak ürüne yönelir. Ürününüz AB pazarına girdiği anda, nerede üretildiğine bakılmaksızın kapsamdadır.
Sosyal denetimimiz var; ayrıca durum tespiti gerekir mi?
Denetim bir fotoğraftır, durum tespiti ise süreçtir. SMETA veya BSCI raporu kendi sahanız hakkında güçlü bir kanıttır. Ama alıcılar giderek alt tedarikçilerinizdeki riskleri de nasıl yönettiğinizi soruyor. Denetim hazırlığında kurulan düzene risk haritası ve izleme eklendiğinde ikisi birbirini tamamlar.
KOBİ’yiz; bu kadar belge bizim için fazla değil mi?
Sistemin ölçeği firmanın büyüklüğüne ve riskine göre kurulur. Elli kişilik bir atölye ile beş yüz kişilik bir entegre tesisin politika setleri aynı derinlikte olmak zorunda değil. Önemli olan, ne yazıldıysa onun uygulanması ve kaydının tutulmasıdır.
Alıcının gönderdiği uzun anketi nasıl cevaplamalıyız?
Her soruyu bir belgeye ya da kayda bağlayarak. “Evet” cevabının arkasında gösterilebilecek bir politika, prosedür ya da kayıt olmalı. Bir kez hazırlanmış cevap seti, farklı alıcıların benzer sorularında tutarlılığı korur ve süreyi kısaltır.
Avrupalı bir alıcıdan insan hakları anketi, yeni bir sözleşme maddesi ya da durum tespiti talebi geldiyse, bize iletin. Talebin kendisini ve firmanızın çalışan sayısını paylaşmanız, ihtiyacın ölçeğini ilk görüşmede belirlemek için yeterli.
Mevzuat özetinin dayandığı tarih: Ekim 2026