Türkiye’de başka ülke vatandaşı işçiler, özellikle geçici koruma altındakiler, sosyal denetimlerde en dikkatle bakılan gruplardan biri. Çünkü yasal statüsü belirsiz bir çalışan, ücret, mesai ve ayrılma özgürlüğü konusunda baskıya en açık kişidir. Denetçi bu yüzden iki şeye birlikte bakar: kişinin yasal çalışma hakkı ve bu hakkın bir baskı aracına dönüşüp dönüşmediği.
Geçici koruma statüsündekiler için temel kurallar
Geçici Koruma Sağlanan Yabancıların Çalışma İzinlerine Dair Yönetmelik’in getirdiği temel kurallar:
- İzin şartı: Bu statüdeki kişiler çalışma izni olmadan çalışamaz ve çalıştırılamaz.
- Altı ay kuralı: Başvuru, kayıt tarihinden en az altı ay sonra yapılabilir.
- Başvuran taraf: Başvuruyu yabancıyı çalıştıracak işveren e-Devlet üzerinden yapar.
- Kota: Bu statüdeki çalışanların sayısı, işyerindeki Türk vatandaşı sayısının %10’unu geçemez. On kişiden az çalışanı olan işyerlerinde en fazla bir kişi çalıştırılabilir. Kotanın aşılabilmesi için, ildeki İŞKUR birimince pozisyona uygun Türk vatandaşı bulunamadığının belgelenmesi gibi istisna yolları var.
- Ücret: Asgari ücretin altında ödeme yapılamaz.
- Muafiyet: Mevsimlik tarım ve hayvancılık işleri çalışma izni muafiyeti kapsamındadır; sanayi işleri bu kapsamda değildir.
Diğer yabancı çalışanlar için 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nun genel çalışma izni hükümleri geçerlidir.
Denetimde hangi belgeler istenir?
- Her yabancı çalışan için geçerli çalışma izni ve izin bitiş tarihlerini gösteren bir takip listesi
- SGK işe giriş bildirgeleri
- Çalışanın anladığı dilde düzenlenmiş ya da çevirisi verilmiş iş sözleşmesi
- Türk çalışanlarla aynı ücret ve fazla mesai hesabının uygulandığını gösteren bordrolar
- Aracı kullanıldıysa aracı sözleşmesi ve çalışandan ücret alınmadığına dair kanıt
- Kimlik belgelerinin çalışanda olduğunu gösteren düzen
Sahada en sık görülen riskler
| Risk | Neden önemli? | Önlem |
|---|---|---|
| İzni olmayan çalışan | Hem yasal ihlal hem de ciddi denetim bulgusu; marka açısından ilişkiyi sorgulatabilir | İşe girişte izin kontrolü; süresi dolanlar için önceden yenileme takibi |
| Fasonda kayıt dışı yabancı işçi | Kendi sahanız temiz olsa bile ürün üzerinden size bağlanır | Fason sözleşmesinde açık madde ve habersiz ziyaret |
| Ücret farkı | Aynı işe farklı ücret ayrımcılık bulgusu doğurur | Pozisyon bazlı ücret skalası |
| Dil engeli | Çalışan haklarını ve bordrosunu anlamazsa baskıya açık hâle gelir | Temel belgelerin çevirisi, tercüman desteği, anadilde şikâyet kanalı |
| Belge emaneti | Zorla çalıştırma göstergeleri arasında yer alır | Asıllar çalışanda kalır, dosyada yalnızca fotokopi tutulur |
Markaların politikalarıyla ilişkisi
Pek çok marka, kayıtsız yabancı işçi tespit edildiğinde tedarikçiden çalışanın durumunu yasal hâle getirmesini ve çalışanın gelir kaybına uğramamasını bekler. Bu yüzden böyle bir bulguyla karşılaşan fabrikanın ilk tepkisi kişiyi sahadan uzaklaştırmak olmamalı. Önce alıcıyla iletişime geçilmeli, ardından izin süreci başlatılmalı.
Bu konudaki genel çerçeveyi zorla çalıştırma göstergeleri rehberimizde, tedarik zinciri boyutunu kurumsal sosyal sorumluluk sayfamızda ele aldık.
Kaynak: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Geçici Koruma Sağlanan Yabancıların Çalışma İzinlerine Dair Uygulama Rehberi; ILO Türkiye Ofisi bilgilendirme belgeleri. Yazı tarihi: Ekim 2026. Güncel uygulama için Bakanlık duyuruları takip edilmelidir.