Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), sahada zorla çalıştırmayı fark etmeyi sağlayan 11 işaret tanımlar; bunlar literatürde zorla çalıştırma göstergeleri olarak anılır. Bunlar kimlik belgelerinin alıkonmasından borç esaretine, tehditten ücretin kesilmesine kadar uzanır. Tek bir gösterge her zaman zorla çalıştırma anlamına gelmez; birkaçı bir arada görüldüğünde risk belirginleşir. AB’nin zorla çalıştırma yasağı Aralık 2027’nin ortasında yürürlüğe girdiğinde, bu göstergeler ürünlerin Avrupa pazarından çekilmesine kadar giden incelemelerin başlangıç noktası olacak.
ILO’nun 11 zorla çalıştırma göstergesi ve fabrikadaki karşılıkları
| # | Gösterge | Üretim sahasında olası görünümü |
|---|---|---|
| 1 | Kırılganlığın istismarı | Dil bilmeyen, çalışma izni süreci işverene bağlı yabancı çalışanların bu durumunun baskı aracı olarak kullanılması |
| 2 | Aldatma | İşe alımda söylenen ücret ya da koşulların işe başlayınca değişmesi |
| 3 | Hareket kısıtlaması | Yatakhaneden çıkışın izne bağlanması, kapıların mesai dışında kilitlenmesi |
| 4 | Yalıtma | Çalışanların ailesiyle ya da dışarıyla iletişiminin engellenmesi |
| 5 | Fiziksel ya da cinsel şiddet | Disiplin adı altında şiddet |
| 6 | Yıldırma ve tehdit | İhbarla, sınır dışı ettirmekle ya da ücreti vermemekle tehdit |
| 7 | Kimlik belgelerinin alıkonması | Kimlik kartı, pasaport ya da geçici koruma belgesinin “güvenlik için” işverende tutulması |
| 8 | Ücretin alıkonması | Ücretin bir kısmının “ayrılınca ödenecek” diye tutulması, sistematik geç ödeme |
| 9 | Borç esareti | Aracıya ödenen işe alım ücretinin maaştan kesilerek borç hâline getirilmesi |
| 10 | Kötü çalışma ve yaşam koşulları | Kabul edilemez yatakhane koşulları, temel ihtiyaçlardan mahrumiyet |
| 11 | Aşırı fazla mesai | Reddedilemeyen, cezayla dayatılan fazla mesai |
Türkiye’deki üreticiler için en çok dikkat isteyen dört alan
Aracı ve işe alım ücretleri
Çalışanın işe girmek için bir aracıya para ödeyip ödemediği, sosyal denetimlerde artık doğrudan sorulan bir konu. “İşveren öder” ilkesi gereği bu maliyetin çalışana yüklenmemesi beklenir. Aracı kullanılıyorsa sözleşmesinde ücret talep etmeyeceği yazılı olmalı ve bu durum çalışanlarla yapılan görüşmelerle doğrulanabilmeli.
Kimlik belgeleri
Belgelerin fotokopisinin dosyada tutulması normaldir; asıllarının işverende kalması ise göstergedir. Çalışan kendi isteğiyle emanet bırakmak isterse, bunun gönüllü olduğu, kilitli bir dolapta tutulduğu ve talep edildiğinde hemen geri verildiği belgelenmelidir.
Ayrılma özgürlüğü
İhbar süresine uyarak işten ayrılmak isteyen bir çalışanın önüne ceza, depozito kaybı ya da ödenmemiş ücret gibi engeller konmamalı. Sözleşmelerdeki “belirli süre çalışmazsa eğitim masrafı kesilir” türü maddeler bu açıdan ayrıca gözden geçirilmeli.
Alt yükleniciler
Kendi tesisiniz kusursuz olsa dahi, kayıt dışı bir fasonda yaşanan bir ihlal ürün üzerinden size bağlanır. Tüzük, ürünün zincirin hangi halkasında üretildiğine bakmaz. Fason firmaların listesi, ziyaret kayıtları ve sözleşmedeki zorla çalıştırma yasağı maddesi bu yüzden kendi sahanız kadar önemli.
Tüzük ne zaman ve nasıl işleyecek?
Tüzüğün özüne göre zorla çalıştırmanın izini taşıyan bir mal ne Birlik içinde satılabilir ne de Birlik’ten dışarı gönderilebilir. Yetkili otoriteler risk temelli inceleme açabiliyor. İhlal tespit edilirse ürünün piyasadan çekilmesine ve elden çıkarılmasına karar verilebiliyor. Firma büyüklüğüne ya da üretim yerine göre bir istisna yok. Komisyon’un yorum rehberi 2026 yazından beri elde. Avrupalı alıcıların tedarikçilerinden bu göstergelere ilişkin kanıt istemesi bu yüzden artıyor.
Bu riskleri sistemli yönetmek için kurduğumuz düzeni kurumsal sosyal sorumluluk danışmanlığı sayfasında anlattık. Yabancı çalışan istihdamına özgü kurallar için bu rehbere bakabilirsiniz.
Kaynak: ILO, Indicators of Forced Labour; AB Tüzüğü 2024/3015. Yazı tarihi: Ekim 2026.