Türkiye’de fazla mesainin yasal üst sınırı yılda 270 saattir. Kanuna göre normal çalışma süresi haftada 45 saati geçemez; bunu aşan her saat fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir. Ancak marka denetimine giren bir fabrika için hesap burada bitmez. Alıcının kuralları çoğu zaman haftalık bir tavan da koyar ve iki sınırdan hangisi daha sıkıysa o geçerli olur. Bu rehber, aynı haftanın kanuna göre uygun, bir marka koduna göre ise bulgu olabildiği durumları rakamlarla gösteriyor.
İş Kanunu’na göre fazla mesai kuralları
- Normal süre: Haftada en çok 45 saat. Taraflar anlaşırsa bu süre günlere farklı dağıtılabilir.
- Günlük tavan: Denkleştirme uygulanan dönemlerde günlük çalışma 11 saati aşamaz.
- Yıllık tavan: Fazla çalışma toplamı yılda 270 saattir.
- Ücret: Her ek saat, normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir. İşçi isterse ödeme yerine serbest zaman kullanabilir.
- Onay: Fazla çalışma için işçinin onayı aranır. Uygulamada bu onay yazılı alınır ve her yıl yenilenir.
Marka kodlarındaki haftalık tavanlar
| Program | Haftalık kural | Türkiye’de pratik tavan |
|---|---|---|
| SMETA (ETI Temel Kodu) | Normal süre 48 saati aşmaz; ek saatlerle birlikte toplam 60 saati geçmez (istisnai durumlar hariç) | 60 saat |
| Inditex Davranış Kuralları | Normal süre kural olarak 48 saat; ek çalışma haftada en çok 12 saat ve düzenli olmamalı | 45 + 12 = 57 saat |
| amfori BSCI | Kanuni süreler ve ek çalışmanın gönüllülüğü, sınırlılığı ve istisnai olması esas alınır | Kanun ve alıcı koduna göre |
Üç örnek hafta
| Hafta | Toplam saat | İş Kanunu | SMETA | Inditex |
|---|---|---|---|---|
| 5 gün × 9 saat + cumartesi 9 saat | 54 | Uygun (9 saat fazla çalışma) | Uygun | Uygun |
| 6 gün × 9,5 saat | 57 | Uygun (12 saat fazla çalışma) | Uygun | Sınırda |
| 6 gün × 11 saat | 66 | Denkleştirme ve yıllık tavan içinde kalırsa mümkün | Bulgu | Bulgu |
Üçüncü satır, Türkiye’deki sosyal denetimlerde en sık rastlanan çatışmayı gösteriyor: yasal açıdan savunulabilen bir hafta, alıcının kuralına aykırı düşüyor. SMETA bu durumu ayrı bir bulgu türüyle, “koda aykırılık” olarak kaydeder.
270 saat ne kadar çabuk biter?
Her hafta 15 saat ek çalışan bir işçi yıllık hakkını 18 haftada tüketir. Haftada 12 saat yapan biri 22,5 haftada, haftada 9 saat yapan biri 30 haftada. Sezonu dört aydan uzun süren bir tesis açısından bu, yılın ikinci yarısında yasal mesai imkânının kalmaması demek.
Bu yüzden ek çalışma saati, planlamada yıl başında bütçelenen sınırlı bir kaynak gibi ele alınmalı. Çalışan başına kalan yıllık hakkı ay ay izleyen basit bir tablo, sezonda hangi siparişin kapasiteye sığmadığını önceden gösterir.
Denetçi fazla mesaiyi nasıl doğrular?
Denetçi üç kaynağı karşılaştırır:
- Turnike ve kart okuyucu dökümleri
- Puantaj ve bordro
- Çalışanlarla yapılan görüşmeler
Turnike saatleriyle bordrodaki fazla mesai saati arasındaki fark, ödenmemiş mesainin en açık işaretidir. Çalışanların “cumartesi her hafta geliyoruz” demesi ise kayıtlardan bağımsız bir doğrulama kaynağıdır. Kayıtlar arasında tutarsızlık bulunursa, mesai sorunu bir de kayıt güvenilirliği bulgusuna dönüşür.
Kalıcı çözüm nerede?
Fazla mesai bulgusu belge düzenlenerek kapanmaz; kapasite hesabıyla kapanır. Ürün başına standart dakika, hat verimi ve çalışan sayısı bilindiğinde, bir siparişin normal süreye sığıp sığmadığı kabul edilmeden önce görülebilir. Sığmayan iş için seçenekler termini uzatmak, ek vardiya kurmak ya da onaylı bir fasona iş vermektir.
Bu hesabın bir örneğini Sedex denetimi sayfamızdaki kapasite tablosunda bulabilirsiniz. Inditex’in fason kurallarını ise Inditex sayfamızda anlattık.
Kaynak: 4857 sayılı İş Kanunu. Kanun bilgileri İş Kanunu’nun 41. ve 63. maddelerinin özetidir; somut uyuşmazlıklarda bir iş hukukçusunun görüşü alınmalıdır. Yazı tarihi: Ekim 2026.